De horlogemaker van William Paley

William Paley (juli 1743 – 25 mei 1805) was een Brits christelijke apologeet, filosoof en utilitarist. Hij is het meest bekend door zijn uiteenzetting van het teleologische argument voor het bestaan van God in zijn werk: ‘Natural Theology’. In dat werk maakt hij gebruik van de horlogemakeranalogie.

De horlogemaker van William Paley

Stel je voor dat je op een strand loopt en dat je een horloge vindt. Je weet dat iets dat zo ingewikkeld en vernuftig is niet bij toeval kan zijn ontstaan. Hoeveel golven er ook op de kust slaan, een horloge kan nooit het gevolg zijn. Je concludeert dus dat het met kunde en aandacht doelbewust door iemand is gemaakt. Bezie nu het heelal. Dat is veel ingewikkelder dan een horloge, dus het is nog onwaarschijnlijker dat het bij toeval is ontstaan. Er moet dus een equivalent van de horlogemaker zijn; een goddelijke schepper, God. Aldus redeneerde William Paley, nogal schamel inderdaad. Vooraleerst weten we wat voor soort dingen horloges zijn en waar ze vandaan komen, dus natuurlijk wijst een horloge op een horlogemaker. David Hume heeft er evenwel op gewezen dat we geen idee hebben wat voor soort dingen universums maken. Ervaring doet er hier het zwijgen toe. Erger nog, we kennen allerlei dingen uit de natuur die groeien en niet worden geschapen: kippen komen uit eieren, niet van de lopende band. Maar Darwins evolutietheorie verklaart vernietigend genoeg wél hoe complex leven is geëvolueerd, zonder een goddelijke ontwikkelaar. Hoe plausibel Paley kortom ook lijkt, een toevlucht tot zijn horlogemaker behoort tot de verleden tijd.

Vragen en opdrachten

1. Vat het godsbewijs van William Paley in je eigen woorden samen.

2. Wat vind jij van het godsbewijs van William Paley? Motiveer je antwoord.

3A Waarom hadden mensen kritiek op William Paleys’ verhaal van de horlogemaker als (schamel) godsbewijs?

3B Hoe beoordeel jij deze kritiek? Motiveer je antwoord.

3C Reageer op de volgende stelling: ’t is zeker dat zoiets ingewikkelds als een horloge niet spontaan tot stand zou kunnen komen – of wel? Gooi de delen van het horloge willekeurig bij elkaar en ze zullen uiteindelijk in de goede orde samenkomen. Maar neem je tijd; je zult geduld nodig hebben.

4A Waar bestaat de kritiek op William Paleys’ godsbewijs van David Hume en Charles Darwin uit?

4B Reageer op de volgende stelling door gebruik te maken van Paleys’ godsbewijs: Het verstand neemt het op tegen Charles Darwin – en verliest.

4B Hoe beoordeel jij de kritiek op William Paleys’ godsbewijs van David Hume en Charles Darwin? Motiveer je antwoord.

5. “Intelligentdesign-theoretici gebruiken een verfijndere versie van Paleys’ redenering. Ze stellen dat bepaalde eigenschappen van bepaalde organismen niet bij toeval kunnen zijn geëvolueerd en dat goddelijk ontwerp dus de beste verklaring voor hun bestaan is. Het is waar dat intelligent design omstreden is, maar het is misleidend om te zeggen dat de wetenschap inzake de kwestie verdeeld is. Er zijn twee kampen, maar vrijwel alle biologen geven boven intelligent design de voorkeur aan de evolutietheorie als verklaring voor de diversiteit en complexiteit van het leven op aarde”.

5A Wat houdt intelligent design in?

5B Waaruit blijkt dat intelligent design hierboven een verfijndere versie van William Paleys’ godsbewijs hanteert.

5C Waarom is het misleidend om te zeggen dat de wetenschap inzake de evolutietheorie verdeeld is?

5D Leg uit, aan de hand van begrippen als taalspel en/of optieken, dat de natuurlijke evolutie van mens en aarde niet hoeft te botsen met de verschillende religieuze en culturele scheppingsverhalen.

5E Maak aan de hand van een zelfbedacht voorbeeld duidelijk dat levensbeschouwelijke taal niet hoeft te botsen met wetenschappelijke taal, en dat we dus niet hoeven te spreken over twee kampen.

Uit: Filosofie in 30 seconden – 50 mijlpalen uit de geschiedenis van de filosofie, Barry Loewer (red.), Lannoo/Spectrum 2009, p. 108

Jurgen MarechalDe horlogemaker van William Paley